Pedagogisch-didactisch handelen is de manier waarop docenten hun lessen vormgeven door pedagogische vaardigheden (het begeleiden en motiveren van leerlingen) te combineren met didactische technieken (het overdragen van kennis en vaardigheden). Dit handelen vormt de kern van wat we OP3 noemen in het inspectiekader en bepaalt direct de kwaliteit van het onderwijs dat leerlingen ontvangen.

Voor schoolleiders en docenten is het belangrijk om pedagogisch-didactisch handelen te begrijpen, zodat zij de leskwaliteit kunnen verbeteren en kunnen voldoen aan de eisen die de Onderwijsinspectie stelt. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over dit onderwerp.

Wat is pedagogisch-didactisch handelen precies?

Pedagogisch-didactisch handelen is het bewust en doelgericht combineren van pedagogische en didactische vaardigheden om effectief onderwijs te geven. Het omvat alles wat een docent doet om leerlingen te begeleiden in hun leerproces: van het creëren van een veilige leeromgeving tot het kiezen van de juiste instructiemethoden.

Dit handelen bestaat uit verschillende onderdelen die samen een geheel vormen. Denk aan het opbouwen van een goede relatie met leerlingen, het structureren van lessen, het geven van heldere uitleg, het stellen van de juiste vragen en het bieden van passende feedback. Het gaat om de dagelijkse keuzes die een docent maakt in de interactie met leerlingen en bij het vormgeven van het leerproces.

Waarom is pedagogisch-didactisch handelen zo belangrijk voor leskwaliteit?

Pedagogisch-didactisch handelen bepaalt direct hoeveel en hoe goed leerlingen leren. Docenten met sterke pedagogisch-didactische vaardigheden zorgen ervoor dat leerlingen zich veilig voelen, gemotiveerd blijven en daadwerkelijk vooruitgang boeken in hun ontwikkeling.

Onderzoek toont aan dat de kwaliteit van de docent de grootste invloed heeft op leerresultaten, meer dan factoren zoals klassengrootte of schoolgebouwen. Wanneer docenten hun pedagogisch-didactisch handelen verbeteren, zie je dit direct terug in betere leerresultaten, meer betrokkenheid van leerlingen en een positievere sfeer in de klas. Voor de Onderwijsinspectie is dit handelen dan ook een centraal onderdeel van de beoordeling van scholen.

Wat is het verschil tussen pedagogisch en didactisch handelen?

Pedagogisch handelen richt zich op de begeleiding, motivatie en persoonlijke ontwikkeling van leerlingen, terwijl didactisch handelen gaat over de manier waarop je kennis en vaardigheden overdraagt. Beide aspecten vullen elkaar aan en zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Bij pedagogisch handelen denk je aan het creëren van een veilige en stimulerende leeromgeving, het opbouwen van vertrouwen met leerlingen, het omgaan met gedragsproblemen en het motiveren van leerlingen om hun best te doen. Didactisch handelen omvat de concrete lestechnieken: hoe je uitleg geeft, welke werkvormen je kiest, hoe je differentieert en op welke manier je controleert of leerlingen de stof begrijpen.

In de praktijk werk je altijd met beide tegelijk. Een goede uitleg (didactisch) werkt alleen als leerlingen zich veilig voelen om vragen te stellen (pedagogisch). En een warme relatie met leerlingen (pedagogisch) helpt alleen als je ook weet hoe je de stof helder kunt overbrengen (didactisch).

Hoe herken je goed pedagogisch-didactisch handelen in de klas?

Goed pedagogisch-didactisch handelen herken je aan een combinatie van een positieve sfeer, duidelijke structuur en zichtbare leervoortgang bij alle leerlingen. Je ziet docenten die bewust schakelen tussen verschillende rollen en technieken, afhankelijk van wat de situatie vraagt.

Concrete kenmerken die je kunt observeren zijn:

• Leerlingen voelen zich veilig om fouten te maken en vragen te stellen.
• De docent geeft heldere instructies en controleert regelmatig of iedereen het begrijpt.
• Er wordt gedifferentieerd naar de behoeften van verschillende leerlingen.
• De docent gebruikt activerende werkvormen die leerlingen betrekken.
• Feedback is concreet en helpt leerlingen verder.
• Er is een goede balans tussen structuur en flexibiliteit.

Je merkt het ook aan de energie in de klas. Leerlingen zijn betrokken, durven deel te nemen en maken zichtbare vorderingen. De docent straalt rust en vertrouwen uit en kan moeiteloos schakelen tussen uitleggen, begeleiden en corrigeren.

Welke vaardigheden horen bij pedagogisch-didactisch handelen?

Tot de kernvaardigheden behoren klassenmanagement, expliciete directe instructie, differentiëren, activerende werkvormen, formatief handelen en het geven van effectieve feedback. Als docent werk je deze vaardigheden voortdurend verder uit en verfijn je ze op basis van ervaring.

De belangrijkste vaardigheden kun je onderverdelen in verschillende categorieën:

• Instructievaardigheden: heldere uitleg geven, goede vragen stellen, voorkennis activeren
• Begeleidingsvaardigheden: individuele ondersteuning bieden, groepsprocessen sturen, conflicten hanteren
• Evaluatievaardigheden: leervoortgang monitoren, feedback geven, reflectie stimuleren
• Organisatievaardigheden: lessen structureren, tijd managen, materialen voorbereiden
• Relatievaardigheden: vertrouwen opbouwen, motiveren, grenzen stellen

Het ontwikkelen van deze vaardigheden is een doorlopend proces. Ervaren docenten blijven werken aan het verfijnen van hun pedagogisch-didactisch handelen, omdat elke groep leerlingen weer andere behoeften heeft.

Hoe kunnen docenten hun pedagogisch-didactisch handelen verbeteren?

Docenten verbeteren hun pedagogisch-didactisch handelen door bewust te reflecteren op hun lespraktijk, nieuwe kennis en vaardigheden op te doen en gerichte feedback te krijgen van collega’s of coaches. Structurele begeleiding en training werken het best voor duurzame verbetering.

Effectieve manieren om te groeien zijn onder andere lesbezoeken met feedback, intervisie met collega’s, het volgen van gerichte trainingen en het werken met een didactisch coach. Belangrijk is dat je niet alles tegelijk probeert te veranderen, maar stap voor stap werkt aan specifieke aspecten van je handelen.

Concrete stappen die helpen:

1. Analyseer je huidige sterke punten en verbeterpunten.
2. Kies één of twee aspecten om aan te werken.
3. Zoek concrete technieken en oefen deze bewust.
4. Vraag feedback van collega’s of leerlingen.
5. Reflecteer regelmatig op wat wel en niet werkt.
6. Bouw nieuwe vaardigheden stap voor stap uit.

Hoe September Onderwijs helpt met didactisch coachen

Wij ondersteunen docenten en schoolteams bij het versterken van hun pedagogisch-didactisch handelen met de praktijkgerichte training didactisch coachen. Ons programma combineert concrete technieken met persoonlijke begeleiding, zodat docenten direct aan de slag kunnen met wat ze leren.

Wat we bieden:

• Masterclass didactisch coachen met borgingstraject voor duurzame implementatie
• Planmatige en gestructureerde coaching die het denkproces van leerlingen stimuleert
• Praktische feedbacktechnieken die motivatieverhogend en leerbevorderend werken
• Maatwerktrainingen die aansluiten bij de specifieke behoeften van je school
• Begeleiding bij het ontwikkelen van een gedeeld beeld van kwaliteit binnen je team

Met meer dan 15 jaar ervaring in het ondersteunen van scholen weten we wat in de praktijk werkt. Ons doel is dat docenten met vertrouwen voor de klas staan en leerlingen optimaal kunnen begeleiden in hun ontwikkeling. Wil je weten hoe we jouw school kunnen helpen? Neem dan contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek.