Welke schoolleider wil nu niet dat de lessen op school steeds beter worden? Leerlingen die actief meedoen. Docenten die bewust sturen op leren. Een team dat samen blijft groeien. Om dit te bereiken worden verschillende studiedagen, trainingen of professionaliseringstrajecten georganiseerd. Toch hebben deze niet altijd het gewenste effect. Nieuwe inzichten verdwijnen langzaam naar de achtergrond en oude routines nemen het weer over. Verandering is lastig vast te houden.
Voor schoolleiders en kwaliteitscoördinatoren is dit een herkenbare uitdaging. Hoe zorg je dat professionalisering niet tijdelijk is, maar structureel effect heeft in de klas?
Een belangrijk kader dat hierbij helpt, en waar ook de onderwijsinspectie scherp op let, is OP3: pedagogisch-didactisch handelen. In dit artikel ontdek je wat dit betekent en hoe je het pedagogisch-didactisch handelen van docenten structureel kunt versterken binnen jouw school.
Wat verstaan we onder pedagogisch-didactisch handelen?
Wanneer schoolleiders praten over het versterken van pedagogisch-didactisch handelen, gaat het vaak over iets wat iedereen belangrijk vindt, maar wat niet altijd scherp gedefinieerd is. Toch is duidelijkheid hierover essentieel. Als je niet precies weet wat je bedoelt, wordt het ook lastig om er samen aan te werken. Pedagogisch-didactisch handelen gaat in de kern over wat een docent doet in de klas om leren mogelijk te maken én om een veilige, stimulerende leeromgeving te creëren. Het bestaat grofweg uit twee onderdelen: Pedagogisch en didactisch handelen.
Pedagogisch handelen
Dit gaat over de relatie met leerlingen en het creëren van een veilige leeromgeving. Denk aan:
- een positieve en veilige sfeer in de klas
- duidelijke structuur en verwachtingen
- hoge verwachtingen uitspreken naar leerlingen
- leerlingen serieus nemen en betrekken bij hun leerproces
Didactisch handelen
Dit gaat over hoe een docent het leren organiseert. Bijvoorbeeld:
- duidelijke uitleg geven
- activerende werkvormen inzetten
- controleren of leerlingen de stof begrijpen
- effectieve lesafsluitingen en reflectie gebruiken
In de praktijk zijn deze twee nauwelijks van elkaar te scheiden. Leerlingen leren immers beter in een klas waar ze zich veilig voelen én waar de docent actief stuurt op leren.
Voor schoolleiders betekent dit iets belangrijks: pedagogisch-didactisch handelen is zichtbaar gedrag in de klas.
Hoe herken je sterk pedagogisch-didactisch handelen?
Veel schoolleiders voelen intuïtief wanneer een les goed verloopt. De sfeer klopt, leerlingen zijn betrokken en de docent heeft duidelijk overzicht. Toch helpt het om dit gevoel ook te vertalen naar concrete signalen.
In sterke lessen zie je vaak dat:
- leerlingen actief betrokken zijn bij de les
- de docent duidelijke doelen stelt voor het leren
- instructie wordt afgewisseld met actieve werkvormen
- de docent regelmatig controleert of leerlingen het begrijpen
- de les wordt afgesloten met een korte reflectie of samenvatting
Wanneer deze elementen regelmatig zichtbaar zijn, ontstaat een leeromgeving waarin leerlingen niet alleen luisteren, maar ook actief nadenken en deelnemen aan het leerproces. Voor schoolleiders helpt het om deze kenmerken samen met het team te bespreken. Zo ontstaat een gedeeld beeld van wat een sterke les is.
Waarom verbetering vaak niet beklijft in scholen
Veel scholen investeren tijd en energie in professionalisering. Studiedagen, trainingen of inspiratiesessies zijn vaak goed georganiseerd en docenten gaan naar huis met nieuwe ideeën. Toch zien schoolleiders regelmatig hetzelfde patroon. Een paar weken na een training lijkt er misschien beweging te zijn. Nieuwe werkvormen verschijnen in lessen, docenten praten met elkaar over wat ze hebben geleerd en er is energie in het team. Maar na verloop van tijd neemt de dagelijkse praktijk het weer over.
Er zijn een paar veelvoorkomende oorzaken:
- het blijft bij inspiratie
- er is weinig gezamenlijke taal
- feedbackmomenten zijn schaars
- verbetering wordt geen onderdeel van de schoolroutine
Voor schoolleiders ligt hier een belangrijke opdracht: zorg dat pedagogisch-didactisch handelen onderdeel wordt van hoe de school dagelijks werkt.
De rol van leerlingbetrokkenheid in sterke lessen
Een belangrijk kenmerk van sterk pedagogisch-didactisch handelen is actieve leerlingbetrokkenheid. Wanneer leerlingen alleen luisteren, blijft leren vaak oppervlakkig. Maar wanneer ze actief nadenken, vragen stellen en samenwerken, verdiept het leren.
Docenten kunnen dit stimuleren door bijvoorbeeld:
- leerlingen vragen te laten beantwoorden in tweetallen
- korte denkpauzes in te bouwen
- leerlingen hun eigen uitleg te laten formuleren
- werkvormen te gebruiken waarbij iedereen meedoet
Voor schoolleiders is het waardevol om tijdens lesobservaties ook te kijken naar wat leerlingen doen.
Zijn ze actief betrokken bij het leren?
Of luisteren ze vooral passief?
Deze blik helpt om het gesprek met docenten te verdiepen.
Meer tips?
Vier manieren om pedagogisch-didactisch handelen structureel te versterken
Als schoolleider of kwaliteitscoördinator weet je dat beter lesgeven niet ontstaat door één training. Verbetering ontstaat wanneer teams samen blijven oefenen, reflecteren en bijstellen.
1. Maak leskwaliteit concreet en bespreekbaar
Veel scholen hebben een visie op goed onderwijs, maar niet altijd een gedeeld beeld van hoe dat eruitziet in de klas.
Door samen te bespreken wat je wilt zien in een goede les ontstaat een gezamenlijke taal.
2. Werk met lesobservaties en gerichte feedback
Lesobservaties maken leskwaliteit zichtbaar. Ze helpen docenten om feedback te krijgen op hun onderwijspraktijk.
3. Stimuleer leren van elkaar
Wanneer docenten bij elkaar in de klas kijken, ontstaat een cultuur waarin collega’s van elkaar leren.
4. Veranker ontwikkeling in de kwaliteitscyclus
Door pedagogisch-didactisch handelen op te nemen in de PDCA-cyclus blijft het onderwerp terugkomen in schoolontwikkeling.
Omgaan met weerstand bij docenten
Wanneer scholen werken aan verbetering van leskwaliteit, ontstaat soms weerstand. Dat is ook logisch. Lesgeven is persoonlijk werk en feedback kan kwetsbaar voelen.
Het helpt daarom om ontwikkeling niet te presenteren als controle, maar als een gezamenlijk leerproces.
Schoolleiders kunnen dit stimuleren door:
- zelf open te zijn over leren en verbeteren
- observaties te koppelen aan ontwikkeling in plaats van beoordeling
- docenten ruimte te geven om eigen leerdoelen te formuleren
Wanneer docenten merken dat observaties bedoeld zijn om samen beter te worden, verandert de sfeer vaak snel.
OP3: 5 tips voor schoolleiders en teams
Pedagogisch-didactisch handelen speelt een belangrijke rol binnen OP3, een kwaliteitsindicator waar de onderwijsinspectie scherp op let.
De volgende vijf tips helpen om OP3 binnen de school te versterken.
- Stel hoge verwachtingen binnen het team
- Zorg voor afstemming tussen beleid en praktijk
- Gebruik observatie en reflectie
- Zorg voor duidelijke schoolbrede afspraken
- Investeer in gerichte professionalisering
Door deze elementen bewust te organiseren ontstaat een schoolcultuur waarin docenten blijven leren van hun lespraktijk.
Hoe borg je professionalisering na een studiedag?
Een studiedag kan een waardevolle start zijn voor verbetering, maar het echte werk begint daarna. Om te voorkomen dat inzichten verdwijnen, is borging belangrijk.
Denk bijvoorbeeld aan:
- vervolgafspraken in teamoverleggen
- experimenten in de klas
- lesbezoeken gericht op het studiedagthema
- korte reflectiemomenten met het team
Door deze stappen te organiseren blijft professionalisering verbonden met de dagelijkse praktijk.
Conclusie
Het versterken van pedagogisch-didactisch handelen is geen snelle interventie. Het vraagt tijd, aandacht en een gezamenlijke focus.
Door leskwaliteit concreet te maken, observaties en feedback te organiseren en ontwikkeling te verankeren in de kwaliteitscyclus ontstaat stap voor stap verbetering.
Niet alleen in plannen of beleid, maar zichtbaar in de klas.
En uiteindelijk is dat waar het om draait: onderwijs waarin leerlingen zich veilig voelen, actief betrokken zijn en elke dag iets nieuws leren.
September Onderwijs begeleidt scholen bij het versterken van hun leskwaliteit, vaak binnen de subsidie basisvaardigheden. Wil je met jouw schoolteam werken aan bewust lesgeven, pedagogisch-didactisch handelen of het versterken van basisvaardigheden? September Onderwijs verzorgt studiedagen en trainingen waarin teams praktische handvatten krijgen om taalontwikkeling in alle lessen te stimuleren.
