Veel scholen hebben ambities als het gaat om leskwaliteit. Om onderwijsontwikkeling echt zichtbaar te maken in de klas, volgden directeuren, intern begeleiders en kwaliteitscoördinatoren van Kentalis een training over lesobservaties, gegeven door Hannah Bijlsma.
Kentalis is een landelijke organisatie voor speciaal onderwijs met drie pijlers: onderwijs voor leerlingen met taalontwikkelingsstoornissen, dove en slechthorende leerlingen, en leerlingen met een communicatieve meervoudige beperking of doofblindheid. Binnen de organisatie werd al langer gewerkt aan leskwaliteit. Toch leefde de vraag hoe je die kwaliteit niet alleen kunt beschrijven, maar ook daadwerkelijk kunt waarnemen.
Concreet en waarneembaar gedrag
‘We hadden een teamfoto ontwikkeld voor lesbezoeken’, vertelt Eric Luth, intern begeleider binnen het TOS-onderwijs. Dat is geen letterlijke foto, maar een observatie-instrument met indicatoren waarop je let. Maar de vraag bleef: kijken we eigenlijk naar de juiste dingen? Wat verstaan wij onder een goede les en meten we wel wat we willen meten?’ Om dat scherp te krijgen, nodigde Luth Hannah Bijlsma uit voor de landelijke studiedag met directeuren, intern begeleiders en kwaliteitscoördinatoren van Kentalis.
Rick van Loo, directeur van Kentalis Tine Marcusschool Emmen, was blij met deze invulling van de landelijke dag. Hij ziet dat onderwijsontwikkeling vaak begint met goede intenties, maar dat de vertaling naar de dagelijkse praktijk lastig blijkt. Van Loo: ‘Wat ik sterk vind aan de aanpak van Bijlsma is dat je leert kijken naar concreet, waarneembaar gedrag in de klas. Door de training zijn we veel bewuster naar onze teamfoto gaan kijken en hebben we concreet gemaakt wat je ziet als leerlingen eigenaarschap tonen. Of hoe je ziet dat een leerkracht hoge verwachtingen heeft.’
Dezelfde taal
Dat levert ook iets op in de samenwerking. ‘Het is waardevol om gezamenlijk scholing te volgen’, zegt Van Loo. ‘Je kunt nog zoveel lesbezoeken doen, maar je moet het eerst eens worden wat je verstaat onder goed onderwijs. Dan spreek je dezelfde taal en meet je hetzelfde, op dezelfde manier.’
De training heeft veel in beweging gebracht. Luth: ‘Tijdens de studiedag werd duidelijk dat sommige afspraken en beschrijvingen niet meer actueel waren. Een paar jaar geleden hebben we uitgebreid beschreven wat onze leerlingen nodig hebben en welke basisondersteuning daarbij hoort. Door de training ontdekten we dat die beschrijving inmiddels niet meer compleet was. We hadden nieuwe scholingen gevolgd, nieuwe kennis opgedaan en onze praktijk was verder ontwikkeld. Dat hadden we nog niet verwerkt.’ Ook werd er op de Kentalis Tine Marcusschool een teamfoto voor onderwijsassistenten en logopedisten ontwikkeld, met concrete gedragingen die horen bij het creëren van een veilig pedagogisch klimaat.
Meer tips?
Van observatie naar verbetering
De studiedag was het startpunt voor verdere gesprekken binnen de organisatie. ‘Ik weet uit ervaring dat onderwijsontwikkeling vaak blijft hangen in plannen en documenten,’ zegt Luth. ‘Je hebt te maken met een vergeetcurve. Daarom moet je ervoor zorgen dat onderwerpen steeds terugkomen.’ Binnen Kentalis gebeurt dat door observaties, teamgesprekken en professionalisering aan elkaar te koppelen. Jaarlijks worden lessen bezocht en de resultaten samen besproken. ‘We kijken dan met welke thema’s we het volgende schooljaar aan de slag moeten. Daardoor blijft het niet bij een eenmalige studiedag, maar wordt het onderdeel van de dagelijkse praktijk.’
Bij de laatste observaties bleek bijvoorbeeld dat het thema hoge verwachtingen meer aandacht verdiende. ‘Bij onze doelgroep zijn medewerkers vaak heel betrokken en hulpvaardig,’ zegt Van Loo. ‘Daardoor neem je soms sneller iets over van een leerling, terwijl je soms juist meer kunt bereiken door ze eerst zelf te laten proberen. Daar gaan we nu mee aan de slag.’
Dat lesobservaties nu op alle scholen van Kentalis plaatsvinden, betekent niet dat ze altijd vanzelfsprekend zijn. Voor sommige leraren blijft het spannend. Toch ziet Van Loo dat die spanning meestal afneemt wanneer het doel duidelijk is. ‘Mensen ervaren observaties soms als een beoordeling. Maar zodra duidelijk wordt dat het gaat om samen leren en ontwikkelen, ontstaat er veel meer openheid. Dan worden observaties een middel om het onderwijs te verbeteren.’
Snelkookpan van kennis
Wat beiden waarderen, is dat de training direct toepasbaar is. Luth noemt de bijeenkomst een snelkookpan van kennis. ‘Bijlsma heeft ontzettend veel expertise. In relatief korte tijd neemt ze je mee door de belangrijkste inzichten. Het is compact, praktisch en leerzaam.’ Van Loo besluit: ‘Leskwaliteit moet niet alleen op papier bestaan. Je wilt dat het zichtbaar wordt in iedere klas. Deze training helpt om dat gesprek met elkaar te voeren en daar ook daadwerkelijk naar te handelen.’
Wil je ook samen met jouw team met een doelgerichte blik naar leskwaliteit leren kijken? Meld je aan voor de training ‘Zicht op de les: observeren kun je leren’ van September Onderwijs, ontwikkeld in samenwerking met Hannah Bijlsma.
Eric Luth is intern begeleider en muziekdocent bij Kentalis Dr. J. de Graafschool VSO. Rick van Loo is directeur van Kentalis Tine Marcusschool Emmen
Kentalis is een landelijke zorg- en onderwijsinstelling met scholen in heel Nederland. Zij zijn gespecialiseerd in onderwijs voor mensen die doof, slechthorend of doofblind zijn, of die een taalontwikkelingsstoornis (TOS) of communicatief meervoudige beperking hebben.
Hannah Bijlsma is onderzoeker, leerkracht en auteur van ‘Zicht op de les’ en ontwikkelde samen met September Onderwijs de trainingen Zicht op de les: observeren kun je leren, Zicht op de les: van visie naar leraargedrag en Zicht op de les: motiverende gespreksvoering. September Onderwijs helpt scholen met praktische onderwijstrainingen en advies en begeleiding om leskwaliteit te verbeteren en teams te professionaliseren.
